Boekbespreking

‘I believe that the practice of medicine depends on a deep understanding between clinicians and patients, and that human understanding starts with understanding oneself.’ Zo begint Ronald Epstein zijn boek Attending - medicine, mindfulness and humanity.

Epstein is praktiserend huisarts en professor huisartsgeneeskunde, psychiatrie en oncologie aan de Universiteit van Rochester in de VS. Hij is daarnaast onderzoeker en schrijver van een van de eerste artikelen over de effecten van mindfulness. Hij toont daarin aan dat mindfulness wel degelijk effect heeft op het welzijn van artsen én op de kwaliteit van zorg door artsen. (Mindful Practice, JAMA. 1999 Sep 1;282(9):833-9, PDF). Samen met Mick Krasner leidt hij de afdeling die ‘Mindful Practice’ programma’s verzorgt.

Medische wereld onmenselijk
Zijn intrede in de medische wereld bracht bij Epstein een grote schok teweeg toen hij zag hoe hard en onmenselijk de cultuur was. Als zen-leerling was hij bekend met mindfulness en de effecten daarvan.

Naast klinische vaardigheden en expertise hebben dokters nog iets anders nodig, vindt Epstein: een vermogen om zelfbewust, aandachtig en echt aanwezig te zijn. Maar dat wordt hen niet geleerd tijdens hun medische opleiding.

’Mindful practice’ leidt tot meer veerkracht en een hoger welzijn van artsen.
Dat is niet alleen goed voor artsen, maar zorgt ook voor een hogere kwaliteit van zorg (quality of care) en een hogere kwaliteit van ‘zorgen’(quality of caring). Epstein is ervan overtuigd dat het mogelijk is, ondanks de crisis waarin de gezondheidszorg verkeert, artsen te laten functioneren door ze meer mindful te maken. Dat is de reden dat hij dit boek heeft geschreven.

Gelardeerd met vaak prachtige voorbeelden en verhalen uit zijn eigen leven en eigen praktijk, maar ook met voorbeelden uit het leven van patiënten en collega’s, laat hij in dit boek zien hoe het er op dit moment in de medische wereld aan toegaat.

De gezondheidszorg verkeert in een crisis door de toenemende druk vanuit overheid en verzekeraars. Zij willen dat alles wordt vastgelegd, dat er productie wordt gedraaid en dat artsen meten wat soms niet te meten valt. De werkdruk is hoog en artsen raken gedesillusioneerd. Maar Epstein laat met diezelfde verhalen ook zien hoe mindfulness het verschil kan maken.

Thematische opzet
De eerste vier hoofdstukken behandelen vier aspecten van mindfulness:

  • aandacht (‘attending’)
  • nieuwsgierigheid
  • ‘beginner’s mind’
  • aanwezig zijn (‘presence’)

Epstein laat de neurowetenschappelijke achtergrond én de praktische gevolgen van deze aspecten zien. Hij onderkent dat het moeilijk is deze aspecten in te zetten in een omgeving waar de externe en interne druk zo hoog is, waar veel onzeker en onduidelijk is, maar toont aan dat het mogelijk is ze te trainen.

Artsen navigeren zonder kaart
Vervolgens gaat hij in de volgende 5 hoofdstukken dieper in op een aantal typische aspecten van het dokter zijn. Hoofdstuk 5 gaat over de complexiteit van het nemen van medische beslissingen. Het is als navigeren zonder kaart. De mens is niet zo rationeel als hij denkt en goede beslissingen nemen vraagt mentale stabiliteit, regulering van emoties en een helder doel. Mindfulness helpt hierbij.

In hoofdstuk 6 staat Epstein stil bij het antwoord in de gezondheidszorg op lijden. Lijden komt niet voor in de ICD-10 of DSM-V, maar is alom tegenwoordig. Optimaal functionerende artsen kunnen luisteren naar de patiënt, hebben aandacht voor alle aspecten van deze persoon en kunnen helpen betekenis te geven aan de ervaring.

Compassie
Compassie is een schaars goed. Epstein noemt het in hoofdstuk 7 ‘the shaky state of compassion’. Mede door de technische vooruitgang zijn de menselijke kanten van de gezondheidszorg naar de achtergrond verdrongen.

Compassie heeft drie ingrediënten:

  • opmerkzaamheid van andermans lijden
  • resoneren met andermans pijn
  • handelen om het lijden van de ander te verlichten

Met name het resoneren met andermans pijn is lastig, want artsen hebben geleerd zich terug te trekken, zich af te sluiten voor pijn. Een voorwaarde om te kunnen resoneren is aandacht en compassie hebben voor de eigen pijn en goed voor jezelf zorgen. Ook dit is te leren.

Wat gebeurt er als het misgaat?
In hoofdstuk 8 beschrijft Epstein hoe artsen en de gezondheidszorg in het algemeen op een meer gezonde en vriendelijke manier kunnen omgaan met medische fouten en de gevoelens van verdriet en verlies bij artsen. Mindfulness, zelfcompassie en het delen van gevoelens met elkaar zijn daarbij zeer behulpzaam. Artsen kunnen leren voor zichzelf te zorgen, zodat ze er juist voor de patiënt kunnen zijn.

Als de arts maar niet ziek wordt!
In hoofdstuk 10 staat hij uitgebreid stil bij ‘healing the healer’. De cijfers van het aantal artsen met burn-out zijn beangstigend hoog. Burn-out bij artsen is een urgent gezondheidszorgprobleem. Toch krijgt niet iedere arts in vergelijkbare omstandigheden een burn-out. Sommige zijn veerkrachtig.

Epstein benadrukt opnieuw dat je veerkracht kunt leren en ontwikkelen. Het is daarbij belangrijk om je bewust te zijn van jezelf en van de vroege signalen van een burn-out. Welzijn is je goed voelen, maar ook kunnen omgaan met het feit dat het leven rommelig kan zijn, niet perfect en onplezierig. Loop daar niet voor weg. Weten wat je leven zin en betekenis geeft en daar vorm aan geven helpt enorm bij het voorkomen van burn-out. Veerkracht ontwikkelen vraag intentie, oefening en discipline. Precies waar dokters goed in zijn.

Mindful gezondheidszorgsysteem
In hoofdstuk 11 laat Epstein zien dat je meer mindful wordt door aandachttraining en hij vat nog eens samen wat dat oplevert. Door neuroplasticiteit is het mogelijk ons brein om te vormen en zo aandacht te hebben voor wat er op dit moment is aan gedachten, emoties en lichamelijke sensaties.

Tot slot pleit de schrijver in het laatste hoofdstuk voor een mindful gezondheidszorgsysteem. Naast goede zorg voor de patiënt, goede gezondheid voor de populatie en lagere kosten moet de gezondheidszorg ook zorgen voor het welzijn van haar medewerkers. Dat is de grote uitdaging. Daarvoor is het nodig mindfulness te cultiveren op zowel individueel, collectief als institutioneel niveau, want ‘a cord of three strands is not quickly broken’.

Conclusie

Attending - medicine, mindfulness and humanity is naar mijn mening een heel goed leesbaar boek, vooral omdat Ronald Epstein in staat is wetenschappelijke informatie uit verschillende gebieden (neurowetenschap, psychologie, filosofie, sociologie) af te wisselen met persoonlijke, levendige, invoelbare verhalen en anekdotes.

Het bevorderen van ‘mindful practice’ in de medische praktijk is duidelijk zijn persoonlijke levensmissie, maar hij weet het belang daarvan ook uitstekend (wetenschappelijk) te onderbouwen.

Het nadeel van deze onderbouwing is dat een groot deel van het boek uit noten bestaat: 20% van de tekst. Dat leidt af bij het lezen. Dokters houden vaak van praktische tips. Het boek zou wellicht waardevoller zijn wanneer het minder noten en meer oefeningen had bevat.

Epstein heeft het verschil tussen hoe de gezondheidszorg nu functioneert en hoe artsen zouden moeten functioneren (‘master physician’) scherp neergezet. Mij bekroop tijdens het lezen soms het gevoel dat het bereiken van deze ‘excellentie’ de lat weer extra hoog legt, wat artsen naar Epsteins eigen zeggen van nature toch al doen en wat een risico op een burn-out weer vergroot.

De compassie die hij in het boek voor patiënten toont, mis ik een beetje voor de artsen. De kern van het betoog is dat mindfulness het verschil kan maken tussen de huidige gang van zaken en een broodnodige veiligere, meer humane gezondheidszorg. Maar het hoe ontbreekt. Sporadisch is er een aantal voorbeelden van oefeningen te vinden. In de appendix van twee bladzijden vertelt hij kort wat aandachttraining inhoudt met het advies zelf een mindfulnesstraining te zoeken. Mindfulness is natuurlijk niet te leren met een paar losse oefeningen.

Attending - medicine, mindfulness and humanity is niet alleen een aanrader voor alle artsen, maar ook voor leidinggevenden, bestuurders en beleidsmakers in de gezondheidszorg. Epstein laat zien dat als artsen de tijd nemen en echt aandacht hebben voor de patiënt en wat belangrijk is voor hem of haar, dat dat leidt tot betere resultaten aan beide kanten van de stethoscoop.

Het boek geeft inzicht in de manier waarop dokters denken en beslissingen nemen en hoe zij, met aandacht en mindfulness, een veilige, effectieve, patiëntgerichte, compassievolle zorg kunnen leveren. Hiermee komt menselijkheid in de zorg, zoals het hoort, weer op de voorgrond te staan.

Marga Gooren,
coach/trainer, huisarts n.p., kernteamlid Compassion for Care,
mindfulnesstrainer Centrum voor Mindfulness
Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.


Ronald Epstein is 7 en 8 mei 2018 in Nederland

Hij geeft bij het Centrum voor Mindfulness in Amsterdam de 2-daagse workshop “Mindfulness in medical practice”. Tijdens deze workshop komt de rol van mindfulness in de medische beroepspraktijk aan bod.

Lees meer en meld je aan

Vind je deze informatie interessant? Deel dit artikel.

Mindfulness - nieuws, tips en trends Meer

  • Beter wetenschappelijk onderzoek nodig naar mindfulness

    Onlangs heeft een groep mindfulnessonderzoekers een artikel geschreven onder de titel: Mind the hype, (Van Dam et al., 2017). De onderzoekers, waaronder Nederlanders, waarschuwen voor de bravoure waarmee mindfulness wordt voorgesteld als wetenschappelijk bewezen of ‘evidence-based’. Onderzoekers zelf zouden kritischer moeten zijn, wat hen betreft. Maar het ...

    Lees verder
  • Focus je aandacht

    “De vervolgtraining Kalmte en Concentratie komt voort uit de wens van deelnemers aan de mindfulnesstraining om hun meditatieve beoefening te onderhouden en te versterken met geleide instructies,” vertelt Karin Rekvelt. Karin heeft de vervolgtraining ontwikkeld, omdat voor veel deelnemers geldt dat na verloop van tijd de ...

    Lees verder
  • Mindfulness misbruikt voor egoïstisch plezier

    Soms bekruipt me weleens een ongemakkelijk gevoel als ik alle Amerikaanse – en eerlijk gezegd ook sommige Nederlandse – aanprijzingen zie voor mindfulnesstraining. Supergelukkig wordt je ervan, een boost voor je ego. Thomas Joiner, een Amerikaanse hoogleraar psychologie gespecialiseerd in de behandeling van suïcidaal gedrag, heeft een ...

    Lees verder
  • “Ik heb nu nog maar één patiënt”

    Chirurgen, artsen, verpleegkundigen, iedereen in de zorg heeft het druk, te druk. Allemaal rennen ze van incident naar incident en niemand heeft aandacht voor elkaar en aandacht voor zichzelf. De noden van patiënten slokken alle tijd en aandacht op. Zo verging het verpleegkundige Barbara de Groot ...

    Lees verder
  • Beter wetenschappelijk onderzoek nodig naar mindfulness

    De glans van een wetenschappelijke basis blijkt een belangrijke pijler onder het succes van mindfulness. Maar kunnen we daarmee zeggen dat ‘mindfulness werkt’? Een groep mindfulnessonderzoekers zegt van niet. Zij schreven hierover een kritisch artikel. Dankzij het vele onderzoek is voor mindfulness menig deur opengezwaaid. Maar ...

    Lees verder
  • Voor trainers: Leergang Individuele Mindfulness iMBCT

    De mindfulnesstraining is vooral bekend als groepstraining. Toch heeft individuele mindfulnesstraining veel te bieden. Zeker bij mensen die om één of andere reden niet kunnen of willen deelnemen aan een groepstraining. Met individuele mindfulness ben je meer flexibel en is tailor made aanbod mogelijk. En je ...

    Lees verder
  • Leer beter voor jezelf zorgen

    Mila de Koning is één van de trainers die bij het Centrum voor Mindfulness de training Mindfulness Zelfcompassie (MSC) geeft. Het doel van deze training is het ontwikkelen van een zorgzamere en vriendelijkere relatie met jezelf. Met deze training kun je je mindfulness verbreden en verdiepen. ...

    Lees verder
  • Mindful leiderschap: van zelfreflectie naar compassie

    Wibo Koole is directeur van het Centrum voor Mindfulness en mindfulnesstrainer, ook voor managers. Menig manager en leidinggevende heeft zijn training Mindful Leiderschap gevolgd en zijn boek Mindful Leiderschap voor effectieve teams en organisaties ligt vaak prominent op het hun bureau. Wat is ...

    Lees verder
  • Zelfcompassie effectiever dan zelfverzekerdheid

    We leven in een wereld waar kenmerken als extraversie, assertiviteit en zelfverzekerdheid op waardering kunnen rekenen. Waarom? Omdat ze passen bij een cultuur met waarden als ‘schouders eronder’, ‘nog beter je best doen’ en ‘je kunt het, als je maar wilt’. Zelfverzekerdheid is ook aantrekkelijk omdat ...

    Lees verder
  • Meditatie, de blijvende effecten op lichaam, geest en hersenen

    Boek van de Maand Als iemand een overzicht kan geven van de wetenschappelijke feiten rond meditatie, dan is het Richard (‘Richie’) Davidson. Sinds zijn Harvard-jaren in de jaren zeventig wijdt hij zich aan het onderzoek naar de vraag: wat voor blijvende veranderingen kan meditatie voor de mens ...

    Lees verder
  • Jon Kabat-Zinn: “Mensen zijn de weg kwijt”

    Jon Kabat-Zinn, de grondlegger van Mindfulness Based Stress Reduction (MBSR), sprak in oktober 2017 in een van de zalen van het House of Parliament in Londen. Politici uit meer dan tien landen, waaronder Nederland, hadden zich daar verzameld om te brainstormen over hoe mindfulness in politiek en beleid ...

    Lees verder
  • Trainer Martine: je komt dichter bij jezelf en je leven wordt rijker

    Martine Huisman is psycholoog en mindfulnesstrainer. In 2013 kwam zij zelf met mindfulness in aanraking en zij merkte in haar 8-weekse basistraining mindfulness (MBSR) hoe goed haar deze training deed. Het was voor haar een echte ...

    Lees verder
  • Vergoeding mindfulnesstraining 2018

    Sommige verzekeraars vergoeden via hun aanvullende verzekering een mindfulnesstraining. Aan die vergoeding zijn wel voorwaarden verbonden. Eén daarvan is dat verzekeraars alleen vergoeden bij bepaalde klachten, zoals burnout (vast te stellen door de huisarts). Een andere voorwaarde voor vergoeding is dat de trainer een volledige ...

    Lees verder
  • Zelfcompassie voor jongeren

    Werk jij met jongeren en wil je hen helpen om met meer gemak om te gaan met de emotionele schommelingen van het dagelijks leven? Volg dan de 2-daagse workshop zelfcompassie voor jongeren op 20 en 21 januari 2018. Je leert de sleuteloefeningen uit de 8-weekse compassietraining voor jongeren Making ...

    Lees verder
  • HR omarmt mindfulness

    Maandag 27 november vond bij Centrum voor Mindfulness het HR-Symposium plaats over bevlogenheid, jobcrafting, innovatie en teamwork in relatie tot mindfulness. Een zaal vol HR-managers, organisatieadviseurs en mindfulnesstrainers luisterde geboeid naar presentaties van Arnold Bakker, Wibo Koole, Peter Oeij en en Michael West. Ook ervoeren zij tijdens ...

    Lees verder
  • De helende kracht van mindfulness

    De bewuste geest is een zelfhelende geest “De bewuste geest is een zelfhelende geest,” zegt psychiater en filosoof Roger Walsh. Hij heeft gelijk. Neem bijvoorbeeld angst. De boodschap van angst is: wegwezen. Onze eerste impuls is om deze instructie op te volgen. Dus we gaan denken en ...

    Lees verder
  • Compassievol leiderschap sleutel tot innovatieve en hoogwaardige zorg

    Compassievol leiderschap stimuleert innovatie en heeft een bewezen positief effect op de kwaliteit van medische zorg, aldus de Engelse hoogleraar organisatiepsychologie Michael West. Het ondersteunt de intrinsieke motivatie van medewerkers en bekrachtigt de intentie die aan de basis van gezondheidszorg ligt: het verzachten van lijden. West, ...

    Lees verder
  • De kracht van de houdingskwaliteiten

    ‘Intentie’ is eigenlijk een raar woord. Het gaat niet over iets waar je wat aan hebt, zoals een proces of een resultaat. Het gaat ook niet over iets concreets, een handeling, een gedachte of zelfs maar een gevoel. Een intentie is vluchtig en ongrijpbaar. Je voelt hem ...

    Lees verder
  • Zo maak je vergaderen leuker, echt!

    Vergaderingen kunnen echt veel leuker, zeggen vergaderaars zelf. De aanleiding was een artikel van Eric J. McNulty over hoe je vergaderen weer zinvol en leuk kunt maken. Hij ontving na zijn publicatie vele tips ...

    Lees verder
  • Wat zijn de grootste uitdagingen van HR-afdelingen?

    Op 27 november a.s. organiseert het Centrum voor Mindfulness een verrassend symposium met wereldwijde specialisten. Tijdens 4 presentaties staat mindfulness centraal in relatie tot bevlogenheid, job crafting, teamwerk en innovatie. In aanloop naar het symposium vroegen wij de sprekers wat vandaag de dag in hun ogen de ...

    Lees verder
  • Attending - medicine, mindfulness and humanity door Ronald Epstein

    Boekbespreking ‘I believe that the practice of medicine depends on a deep understanding between clinicians and patients, and that human understanding starts with understanding oneself.’ Zo begint Ronald Epstein zijn boek Attending - medicine, mindfulness and humanity. Epstein is praktiserend huisarts en professor huisartsgeneeskunde, ...

    Lees verder
  • Hoe zou de wereld eruit zien met meer compassie?

    Vriendelijkheid en mildheid (compassie), voor jezelf en anderen, kun je trainen. Het leert moeilijke en stressvolle ervaringen onder ogen te zien met de wens deze te verlichten, zodat je er makkelijker mee kunt omgaan. Hoe zou de wereld eruit zien als je meer compassie hebt ...

    Lees verder
  • Hoe ga je na de training zelf verder met mindfulness?

    Je bent niet zomaar bij dit artikel terechtgekomen. Je hebt waarschijnlijk interesse in mindfulness. Of je hebt al een mindfulnesstraining gevolgd. Dan heb je vast ook al nagedacht over de vraag: na de training, hoe ga ik dan zelf verder met mindfulness? Want het onderhouden van ...

    Lees verder
  • Mindfulness en psychologische veiligheid

    Mindfulness en psychologische veiligheid zijn een voorwaarde voor veerkrachtige innovatieteams. Innovaties en agility zijn niet meer weg te denken uit moderne organisaties. Maar veel innovatieprojecten mislukken door slechte samenwerking tussen teamleden. De oorzaak daarvan ligt in defensief gedrag dat innovaties in de weg staat. Peter Oeij (...

    Lees verder