Boekbespreking

‘I believe that the practice of medicine depends on a deep understanding between clinicians and patients, and that human understanding starts with understanding oneself.’ Zo begint Ronald Epstein zijn boek Attending - medicine, mindfulness and humanity.

Epstein is praktiserend huisarts en professor huisartsgeneeskunde, psychiatrie en oncologie aan de Universiteit van Rochester in de VS. Hij is daarnaast onderzoeker en schrijver van een van de eerste artikelen over de effecten van mindfulness. Hij toont daarin aan dat mindfulness wel degelijk effect heeft op het welzijn van artsen én op de kwaliteit van zorg door artsen. (Mindful Practice, JAMA. 1999 Sep 1;282(9):833-9, PDF). Samen met Mick Krasner leidt hij de afdeling die ‘Mindful Practice’ programma’s verzorgt.

Medische wereld onmenselijk
Zijn intrede in de medische wereld bracht bij Epstein een grote schok teweeg toen hij zag hoe hard en onmenselijk de cultuur was. Als zen-leerling was hij bekend met mindfulness en de effecten daarvan.

Naast klinische vaardigheden en expertise hebben dokters nog iets anders nodig, vindt Epstein: een vermogen om zelfbewust, aandachtig en echt aanwezig te zijn. Maar dat wordt hen niet geleerd tijdens hun medische opleiding.

’Mindful practice’ leidt tot meer veerkracht en een hoger welzijn van artsen.
Dat is niet alleen goed voor artsen, maar zorgt ook voor een hogere kwaliteit van zorg (quality of care) en een hogere kwaliteit van ‘zorgen’(quality of caring). Epstein is ervan overtuigd dat het mogelijk is, ondanks de crisis waarin de gezondheidszorg verkeert, artsen te laten functioneren door ze meer mindful te maken. Dat is de reden dat hij dit boek heeft geschreven.

Gelardeerd met vaak prachtige voorbeelden en verhalen uit zijn eigen leven en eigen praktijk, maar ook met voorbeelden uit het leven van patiënten en collega’s, laat hij in dit boek zien hoe het er op dit moment in de medische wereld aan toegaat.

De gezondheidszorg verkeert in een crisis door de toenemende druk vanuit overheid en verzekeraars. Zij willen dat alles wordt vastgelegd, dat er productie wordt gedraaid en dat artsen meten wat soms niet te meten valt. De werkdruk is hoog en artsen raken gedesillusioneerd. Maar Epstein laat met diezelfde verhalen ook zien hoe mindfulness het verschil kan maken.

Maar Epstein laat met diezelfde verhalen ook zien hoe mindfulness het verschil kan maken.

Thematische opzet
De eerste vier hoofdstukken behandelen vier aspecten van mindfulness:

  • aandacht (‘attending’)
  • nieuwsgierigheid
  • ‘beginner’s mind’
  • aanwezig zijn (‘presence’)

Epstein laat de neurowetenschappelijke achtergrond én de praktische gevolgen van deze aspecten zien. Hij onderkent dat het moeilijk is deze aspecten in te zetten in een omgeving waar de externe en interne druk zo hoog is, waar veel onzeker en onduidelijk is, maar toont aan dat het mogelijk is ze te trainen.

Artsen navigeren zonder kaart
Vervolgens gaat hij in de volgende 5 hoofdstukken dieper in op een aantal typische aspecten van het dokter zijn. Hoofdstuk 5 gaat over de complexiteit van het nemen van medische beslissingen. Het is als navigeren zonder kaart. De mens is niet zo rationeel als hij denkt en goede beslissingen nemen vraagt mentale stabiliteit, regulering van emoties en een helder doel. Mindfulness helpt hierbij.

In hoofdstuk 6 staat Epstein stil bij het antwoord in de gezondheidszorg op lijden. Lijden komt niet voor in de ICD-10 of DSM-V, maar is alom tegenwoordig. Optimaal functionerende artsen kunnen luisteren naar de patiënt, hebben aandacht voor alle aspecten van deze persoon en kunnen helpen betekenis te geven aan de ervaring.

Compassie
Compassie is een schaars goed. Epstein noemt het in hoofdstuk 7 ‘the shaky state of compassion’. Mede door de technische vooruitgang zijn de menselijke kanten van de gezondheidszorg naar de achtergrond verdrongen.

Compassie heeft drie ingrediënten:

  • opmerkzaamheid van andermans lijden
  • resoneren met andermans pijn
  • handelen om het lijden van de ander te verlichten

Met name het resoneren met andermans pijn is lastig, want artsen hebben geleerd zich terug te trekken, zich af te sluiten voor pijn. Een voorwaarde om te kunnen resoneren is aandacht en compassie hebben voor de eigen pijn en goed voor jezelf zorgen. Ook dit is te leren.

Artsen kunnen leren voor zichzelf te zorgen, zodat ze er juist voor de patiënt kunnen zijn.

Wat gebeurt er als het misgaat?
In hoofdstuk 8 beschrijft Epstein hoe artsen en de gezondheidszorg in het algemeen op een meer gezonde en vriendelijke manier kunnen omgaan met medische fouten en de gevoelens van verdriet en verlies bij artsen. Mindfulness, zelfcompassie en het delen van gevoelens met elkaar zijn daarbij zeer behulpzaam. Artsen kunnen leren voor zichzelf te zorgen, zodat ze er juist voor de patiënt kunnen zijn.

Als de arts maar niet ziek wordt!
In hoofdstuk 10 staat hij uitgebreid stil bij ‘healing the healer’. De cijfers van het aantal artsen met burn-out zijn beangstigend hoog. Burn-out bij artsen is een urgent gezondheidszorgprobleem. Toch krijgt niet iedere arts in vergelijkbare omstandigheden een burn-out. Sommige zijn veerkrachtig.

Epstein benadrukt opnieuw dat je veerkracht kunt leren en ontwikkelen. Het is daarbij belangrijk om je bewust te zijn van jezelf en van de vroege signalen van een burn-out. Welzijn is je goed voelen, maar ook kunnen omgaan met het feit dat het leven rommelig kan zijn, niet perfect en onplezierig. Loop daar niet voor weg. Weten wat je leven zin en betekenis geeft en daar vorm aan geven helpt enorm bij het voorkomen van burn-out. Veerkracht ontwikkelen vraag intentie, oefening en discipline. Precies waar dokters goed in zijn.

Mindful gezondheidszorgsysteem
In hoofdstuk 11 laat Epstein zien dat je meer mindful wordt door aandachttraining en hij vat nog eens samen wat dat oplevert. Door neuroplasticiteit is het mogelijk ons brein om te vormen en zo aandacht te hebben voor wat er op dit moment is aan gedachten, emoties en lichamelijke sensaties.

Tot slot pleit de schrijver in het laatste hoofdstuk voor een mindful gezondheidszorgsysteem. Naast goede zorg voor de patiënt, goede gezondheid voor de populatie en lagere kosten moet de gezondheidszorg ook zorgen voor het welzijn van haar medewerkers. Dat is de grote uitdaging. Daarvoor is het nodig mindfulness te cultiveren op zowel individueel, collectief als institutioneel niveau, want ‘a cord of three strands is not quickly broken’.

Conclusie
Attending - medicine, mindfulness and humanity is naar mijn mening een heel goed leesbaar boek, vooral omdat Ronald Epstein in staat is wetenschappelijke informatie uit verschillende gebieden (neurowetenschap, psychologie, filosofie, sociologie) af te wisselen met persoonlijke, levendige, invoelbare verhalen en anekdotes.

Het bevorderen van ‘mindful practice’ in de medische praktijk is duidelijk zijn persoonlijke levensmissie, maar hij weet het belang daarvan ook uitstekend (wetenschappelijk) te onderbouwen.

Het nadeel van deze onderbouwing is dat een groot deel van het boek uit noten bestaat: 20% van de tekst. Dat leidt af bij het lezen. Dokters houden vaak van praktische tips. Het boek zou wellicht waardevoller zijn wanneer het minder noten en meer oefeningen had bevat.

Epstein heeft het verschil tussen hoe de gezondheidszorg nu functioneert en hoe artsen zouden moeten functioneren (‘master physician’) scherp neergezet. Mij bekroop tijdens het lezen soms het gevoel dat het bereiken van deze ‘excellentie’ de lat weer extra hoog legt, wat artsen naar Epsteins eigen zeggen van nature toch al doen en wat een risico op een burn-out weer vergroot.

De compassie die hij in het boek voor patiënten toont, mis ik een beetje voor de artsen. De kern van het betoog is dat mindfulness het verschil kan maken tussen de huidige gang van zaken en een broodnodige veiligere, meer humane gezondheidszorg. Maar het hoe ontbreekt. Sporadisch is er een aantal voorbeelden van oefeningen te vinden. In de appendix van twee bladzijden vertelt hij kort wat aandachttraining inhoudt met het advies zelf een mindfulnesstraining te zoeken. Mindfulness is natuurlijk niet te leren met een paar losse oefeningen.

Attending - medicine, mindfulness and humanity is niet alleen een aanrader voor alle artsen, maar ook voor leidinggevenden, bestuurders en beleidsmakers in de gezondheidszorg. Epstein laat zien dat als artsen de tijd nemen en echt aandacht hebben voor de patiënt en wat belangrijk is voor hem of haar, dat dat leidt tot betere resultaten aan beide kanten van de stethoscoop.

Het boek geeft inzicht in de manier waarop dokters denken en beslissingen nemen en hoe zij, met aandacht en mindfulness, een veilige, effectieve, patiëntgerichte, compassievolle zorg kunnen leveren. Hiermee komt menselijkheid in de zorg, zoals het hoort, weer op de voorgrond te staan.

Marga Gooren,
coach/trainer, huisarts n.p., kernteamlid Compassion for Care,
mindfulnesstrainer Centrum voor Mindfulness
Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.



Vind je deze informatie interessant? Deel dit artikel:

Mindfulness - nieuws, tips en trends Meer

  • Zo maak je vergaderen leuker, echt!

    Vergaderingen kunnen echt veel leuker, zeggen vergaderaars zelf. De aanleiding was een artikel van Eric J. McNulty over hoe je vergaderen weer zinvol en leuk kunt maken. Hij ontving na zijn publicatie vele tips ...

    Lees verder
  • Wat zijn de grootste uitdagingen van HR-afdelingen?

    Op 27 november a.s. organiseert het Centrum voor Mindfulness een verrassend symposium met wereldwijde specialisten. Tijdens 4 presentaties staat mindfulness centraal in relatie tot bevlogenheid, job crafting, teamwerk en innovatie. In aanloop naar het symposium vroegen wij de sprekers wat vandaag de dag in hun ogen de ...

    Lees verder
  • Attending - medicine, mindfulness and humanity door Ronald Epstein

    Boekbespreking ‘I believe that the practice of medicine depends on a deep understanding between clinicians and patients, and that human understanding starts with understanding oneself.’ Zo begint Ronald Epstein zijn boek Attending - medicine, mindfulness and humanity. Epstein is praktiserend huisarts en ...

    Lees verder
  • Hoe zou de wereld eruit zien met meer compassie?

    Vriendelijkheid en mildheid (compassie), voor jezelf en anderen, kun je trainen. Het leert moeilijke en stressvolle ervaringen onder ogen te zien met de wens deze te verlichten, zodat je er makkelijker mee kunt omgaan. Hoe zou de wereld eruit zien als je meer compassie hebt ...

    Lees verder
  • Hoe ga je na de training zelf verder met mindfulness?

    Je bent niet zomaar bij dit artikel terechtgekomen. Je hebt waarschijnlijk interesse in mindfulness. Of je hebt al een mindfulnesstraining gevolgd. Dan heb je vast ook al nagedacht over de vraag: na de training, hoe ga ik dan zelf verder met mindfulness? Want het onderhouden van ...

    Lees verder
  • Mindfulness en psychologische veiligheid

    Mindfulness en psychologische veiligheid zijn een voorwaarde voor veerkrachtige innovatieteams. Innovaties en agility zijn niet meer weg te denken uit moderne organisaties. Maar veel innovatieprojecten mislukken door slechte samenwerking tussen teamleden. De oorzaak daarvan ligt in defensief gedrag dat innovaties in de weg staat. Peter Oeij (...

    Lees verder
  • Optimisme - Hoop - Veerkracht - Zelfvertrouwen

    Onlangs verscheen van Matthijs Steeneveld het boek met de titel Optimisme - Hoop - Veerkracht – Zelfvertrouwen. Dit boek leert je om effectiever om te gaan met stress, tegenslagen en uitdagingen. Een toegankelijk en praktisch boek dat stevig verankerd is in de wetenschap van de positieve ...

    Lees verder
  • De groene zone in: mindfulness based teamwerk

    Hoe kan mindfulness nou eigenlijk van nut zijn bij job crafting, bij het scheppen van voorwaarden voor opmerkzame teams en bij het creëren van een bloeiende organisatie? Op deze twee - en meer - veelgestelde vragen geeft o.a. Wibo Koole antwoord tijdens het

    Lees verder
  • Bevlogenheid en Job Crafting: geef medewerkers de ruimte

    De werkdruk is nog steeds enorm hoog in veel organisaties. Nu de economie aantrekt zal dat niet minder worden, waardoor toename van verzuim op de loer ligt. Hoe kun je als organisatie verzuim voorkomen en medewerkers aan boord houden? Wat kun je als medewerker zelf tegen verzuim ...

    Lees verder
  • Mindful werken - in 8 stappen je werkdruk de baas beleeft 8ste druk

    Na 4000 gedrukte en verkochte exemplaren, blijft de vraag naar het boek Mindful werken nog steeds onverminderd groot. Vandaag verscheen de 8ste, ongewijzigde, herdruk van dit boek dat auteur Wibo Koole in 2013 schreef. Mindful werken is het meest gebruikte ...

    Lees verder
  • Hoe voorkom je een burnout?

    Simone Lips, mindfulnesstrainer bij het MIO-team (Mindfulness in organisaties) van het Centrum voor Mindfulness vertelt in haar bijdrage hoe je een burn-out kunt voorkomen. Hoe voorkom je een burn-out? Steeds meer mensen worden geveld door een ...

    Lees verder
  • Oordelen werkte niet meer voor mij

    Karel Overbeek was net ontslagen en voelde dat zijn lichaam vol stress zat. Hij had meer dan tien jaar een zware managementfunctie vervuld. Plotseling had hij alle tijd, maar wist niet goed wat hij daarmee kon doen. Wilde hij zelfstandige worden of toch weer een baan als ...

    Lees verder
  • Help jongeren door de puberteit heen met behulp van compassie

    De puberteit is een tijd van veranderingen en groei. Het is een periode in het leven gereserveerd voor rebellie en zelfontdekking. Maar we verwachten en eisen steeds meer van tieners waardoor deze periode vaak beladen is met verwarring, angst of depressie. Voor veel tieners leiden deze uitdagingen ...

    Lees verder
  • Zomerschool Growing Edges - was jij er ook bij?

    Van 21 t/m 23 Augustus jl. stond het Centrum voor Mindfulness in het teken van de Zomerschool voor mindfulnesstrainers "Growing Edges". Drie dagen inspiratie en verdieping voor het trainersvak. De ontwikkelingen op het gebied van mindfulnesstraining gaan snel. Als trainer wil je op de hoogte blijven van ...

    Lees verder
  • Eerste Nederlandse symposium over mindfulness in organisaties

    Ben je werkzaam als HR-specialist, organisatieadviseur of coach en geïnteresseerd in de kansen van mindfulness voor organisaties? Het Centrum voor Mindfulness organiseert op 27 november a.s. een verrassend symposium met wereldwijde specialisten. Tijdens 4 presentaties staat mindfulness centraal in relatie tot bevlogenheid, job ...

    Lees verder
  • Mindfulness is goed voor kinderen

    Volgens onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam hebben kinderen baat bij mindfulnesslessen op de basisschool. Ze hebben ontdekt dat kinderen die aan mindfulness doen, een stuk rustiger zijn en beter in hun vel zitten. Dit kwam aan bod tijdens het

    Lees verder
  • Neem de regie weer in eigen hand

    Training Mindful Werken bij ziekenhuis Bernhoven in Uden Vitaliteit en duurzame inzetbaarheid zijn belangrijk bij Bernhoven in Uden. Het ziekenhuis is in transitie om haar droomstrategie te realiseren. Dit vraagt aanpassingen in de organisatie en stelt uitdagende eisen aan de medewerkers. Hierdoor ervaren medewerkers vaker dan ...

    Lees verder
  • Mindfulness 2.0: De hoogtepunten

    “Laten we als trainers vooral helpen een cultuur van mindfulness te scheppen. En niet iedereen willen verplichten mindful dit of dat te zijn...” Deze week stond het Centrum voor Mindfulness in het teken van de Zomerschool Growing Edges. Drie dagen vol inspiratie en verdieping voor jouw trainerschap. ...

    Lees verder
  • Growing Edges. Zomerschool voor trainers

    Als mindfulnesstrainer werk je vaak heel zelfstandig. Je bent gericht op het neerzetten van een waardevolle en effectieve training. En buiten jouw trainingsruimte ontwikkelt het veld zich snel. Er zijn nieuwe inzichten vanuit compassie en positieve psychologie. En nieuwe trainingen, bijvoorbeeld voor op de werkvloer en in het ...

    Lees verder
  • Hoe empathisch luisteren stressreducerend werkt

    We kunnen stress verminderen simpelweg door zo goed mogelijk voo onszelf te zorgen, door genieg te slapen, beweging en goede voeding. Maar om de stress die we ervaren echt te reduceren is het belangrijk dat we met bevlogenheid aan het werk zijn en dat we onze relaties, zowel ...

    Lees verder
  • Mindful werken bevordert succesvol innoveren en investeren.

    Innovatieteams zijn succesvoller als hun werkomgeving mindful is. Dan zijn ze beter in staat problemen op te lossen, volgens het promotieonderzoek van TNO-er Peter Oeij. De slaagkans van innovatieprojecten neemt toe en investeringen in innovatie worden makkelijker terugverdiend.

    Lees verder
  • Manage your inner chimp

    Reactiviteit vanuit de hersenen bekeken. Dit filmpje geeft inzicht in hoe dat werkt in onze hersenen, onze manier van denken en (emotioneel) reageren. Verhelderend. Met Dr Steve Peters, Consultant Psychiatrist. TEDxYouth, Manchester 2012. Filmpje ...

    Lees verder
  • DWDD in gesprek over mindfulness

    In de basis was hij eigenlijk wars van het 'softe' mindfulness, maar hij ontdekte - bevestigt door vele wetenschappelijke onderzoeken - hoe mindfulness in een groot aantal gevallen een positief verschil kan maken op het gebied van o.a.: emotie management geweldloze communicatie geweldloosheid en zaken als depressie ...

    Lees verder
  • Mindfulness meditatie:

    Dankzij diverse onderzoeken krijgen we steeds meer inzicht in het hoe en waarom mindfulness heilzaam is op zo veel aspecten van het leven. Hiernaast een greep uit het overzicht. Lees het gehele artikel voor een nadere toelichting per reden en de overige redenen waarom het integreren van mindfulness ...

    Lees verder